विश्वविद्यालय छनोट र छात्रवृत्तिदेखि भिसा तयारी तथा करियर योजनासम्म, नेपालका शैक्षिक परामर्शदाताहरू विद्यार्थी र विश्वव्यापी उच्च शिक्षा प्रणालीबीचको महत्वपूर्ण पुल बनेका छन् ।
आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा नेपालबाट १ लाख २३ हजार ५८९ वटा विदेशी अध्ययन अनुमति अर्थात् ‘एनओसी’ जारी भएको थिए । यो संख्या उक्त वर्ष विदेशमा अध्ययनरत नेपाली विद्यार्थीहरूको कुल संख्या भने होइन । यो नयाँ विदेशी अध्ययन अनुमति प्राप्त गर्नेहरूको संख्या हो । सबै एनओसीधारी विद्यार्थी वास्तवमै विदेश अध्ययनका लागि गएका थिए भन्ने पनि छैन । यद्यपि, यसले नेपालमा उच्च शिक्षाका लागि विदेशतर्फ रहेको ठूलो मागलाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ ।
आज नेपालको शिक्षा बजारको दायरा विश्वव्यापी बनेको छ । यो माग अब अस्ट्रेलिया, क्यानडा, बेलायत र संयुक्त राज्य अमेरिकाजस्ता परम्परागत गन्तव्यमा मात्र सीमित छैन । नेपाली विद्यार्थीहरू जापान, दक्षिण कोरिया, भारत, जर्मनी, फ्रान्स, फिनल्यान्ड, डेनमार्क, नेदरल्यान्ड्स, आयरल्यान्ड, स्विट्जरल्यान्ड, न्युजिल्यान्ड, मलेसिया लगायतका देशहरूलाई पनि अध्ययनका लागि रोजाइमा राखिरहेका छन्।
हजारौं नेपाली विद्यार्थीका लागि विदेशमा अध्ययनको यात्रा प्रवेशपत्र वा भिसा आवेदनबाट मात्र सुरु हुँदैन । यसको सुरुवात धेरै अघिदेखि हुन्छ—‘मैले कहाँ अध्ययन गर्ने ? कुन विषय रोज्ने ? मलाई कुन पाठ्यक्रममा रुचि छ ? र मेरो परिवारले यसको खर्च धान्न सक्छ कि सक्दैन ?’
यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने क्रममा नेपालको उच्च शिक्षा क्षेत्रमा शैक्षिक परामर्शदाताहरूको भूमिका दिनप्रतिदिन महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ ।
यो विविधीकरणसँगै व्यावसायिक शैक्षिक परामर्शको महत्व पनि पहिलेभन्दा बढेको छ । जापानमा उच्च शिक्षा हासिल गर्न चाहने विद्यार्थी र क्यानडामा अध्ययन गर्न चाहने विद्यार्थीका शैक्षिक आवश्यकता, भाषिक योग्यता तथा आर्थिक क्षमता फरक हुन सक्छन् । जर्मनी वा युरोपका अन्य देशमा अध्ययन गर्न इच्छुक विद्यार्थीले फरक भर्ना समयतालिका, शैक्षिक योग्यताको मान्यता तथा आर्थिक आवश्यकताबारे जानकारी लिनुपर्ने हुन सक्छ ।
अमेरिकामा अध्ययन गर्न चाहने विद्यार्थीले छात्रवृत्ति तथा अनुसन्धानका अवसरहरूको तुलना गरिरहेको हुन सक्छ भने बेलायतमा अध्ययन गर्न चाहने विद्यार्थीले एक वर्षे स्नातकोत्तर कार्यक्रम तथा अध्ययनपछिका विद्यमान अवसरहरूलाई ध्यानमा राखेको हुन सक्छ ।
त्यसैले परामर्शदाताको काम विद्यार्थीलाई कुनै निश्चित देशमा पठाउनु मात्र होइन । उसको वास्तविक भूमिका विद्यार्थीको आवश्यकता, क्षमता र लक्ष्यअनुसार उपयुक्त शिक्षा प्रणालीसँग जोड्नु हो ।
आईसीईएफ र बदलिँदो शैक्षिक एजेन्टको भूमिका
यो परिवर्तन नेपालमा मात्र भइरहेको छैन । अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षा क्षेत्रमा कार्यरत प्रमुख संस्था आईसीईएफले व्यावसायिक तालिम, बजारसम्बन्धी जानकारी तथा विद्यार्थी भर्ना सञ्जालमार्फत उच्च शिक्षा संस्थाहरूलाई विश्वभरका छनोट तथा परीक्षण गरिएका अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी भर्ना एजेन्टहरूसँग जोड्दै आएको छ ।
सन् २०२६ का आईसीईएफ कार्यक्रमहरूले पनि विश्वविद्यालय तथा कलेजहरूलाई आईसीईएफबाट मान्यता प्राप्त तथा छनोट गरिएका विद्यार्थी भर्ना एजेन्टहरूसँग जोडिरहेका छन्, जसमा दक्षिण एसियाका एजेन्टहरू पनि समावेश छन् । आईसीईएफको पछिल्लो ‘एजेन्ट भ्वाइस’ अनुसन्धानले पनि एउटा महत्वपूर्ण परिवर्तन देखाएको छ—शैक्षिक एजेन्टका लागि विद्यार्थीको रोजगारीयोग्यता, अध्ययनका क्रममा प्रदान गरिने सहयोग तथा अध्ययनपछिका परिणामहरू अझ महत्वपूर्ण बन्दै गएका छन् ।
जुलाई २०२६ मा नाफ्साले प्रकाशित गरेको विश्लेषणले पनि शैक्षिक एजेन्टहरू धेरै अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाका लागि विद्यार्थी भर्नाको स्थापित हिस्सा बनिसकेको उल्लेख गरेको छ । अहिलेको बहस एजेन्ट प्रयोग गर्ने कि नगर्ने भन्नेभन्दा पनि एजेन्ट कसरी छनोट गर्ने, तालिम दिने, निगरानी गर्ने र जवाफदेही बनाउने भन्ने विषयमा केन्द्रित हुँदै गएको छ ।
आईसीईएफका टोनी लीले पनि पारदर्शी, व्यवस्थित र विद्यार्थीका परिणामसँग जोडिएको सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने बताएका छन् ।
यसको अर्थ स्पष्ट छ—राम्रो शैक्षिक परामर्शदाता केवल विद्यार्थी भर्ना गराउने व्यक्ति होइन । विश्वविद्यालयहरूले पनि परामर्शदाताको भूमिका स्वीकार गरेका छन् । अमेरिकामा एजुकेसनयूएसएले मान्यता प्राप्त अमेरिकी उच्च शिक्षा संस्थाका विद्यार्थी भर्ना एजेन्टहरूलाई मान्यता दिने तथा उपयुक्त गतिविधिमा आफ्ना परामर्शदाताले विद्यार्थी भर्ना एजेन्टसँग सहकार्य गर्न सक्ने व्यवस्था गरेको छ ।
अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले पनि विद्यार्थीलाई उनीहरू सफल हुन सक्ने उपयुक्त शैक्षिक संस्था पहिचान गर्न सहयोग गर्ने विषयमा जोड दिएको छ । क्यानडामा पनि सरकारले शैक्षिक एजेन्टहरूलाई विद्यार्थीलाई आवेदन प्रक्रियामा सहयोग गर्न सक्ने पक्षका रूपमा स्पष्ट रूपमा स्वीकार गरेको छ । तर अध्यागमनसम्बन्धी परामर्श दिने एजेन्ट भने सम्बन्धित देशबाट अधिकृत अध्यागमन प्रतिनिधि हुनुपर्ने महत्वपूर्ण भिन्नता क्यानडाले स्पष्ट गरेको छ।
बेलायतमा यसको उदाहरण अझ स्पष्ट रूपमा नर्थम्ब्रिया विश्वविद्यालयबाट देख्न सकिन्छ । विश्वविद्यालयले विश्वभर १५० भन्दा बढी आधिकारिक शैक्षिक एजेन्ट तथा परामर्शदातासँग काम गर्ने जनाएको छ ।
विश्वविद्यालयका अनुसार आधिकारिक एजेन्टहरूले विद्यार्थीलाई उपयुक्त विश्वविद्यालय तथा पाठ्यक्रम छनोट गर्न, पाठ्यक्रम र छात्रवृत्तिसम्बन्धी जानकारी लिन, प्रवेश आवश्यकताहरू तथा आवेदन प्रक्रिया बुझ्न, आवेदनको अनुगमन गर्न, आवासका विकल्पबारे जानकारी लिन तथा आवश्यकताअनुसार भिसा आवेदनमा सहयोग प्राप्त गर्न मद्दत गर्छन् ।
यसले शैक्षिक परामर्शको व्यावसायिक भूमिकालाई अझ स्पष्ट बनाउँछ । शैक्षिक परामर्शदाता केवल ‘भर्ना एजेन्ट’ नभई विद्यार्थी परामर्श, आवेदन, भिसा मार्गदर्शन, आवास तथा अध्ययनपूर्व तयारीसम्मको सहयोगी सञ्जालका रूपमा काम गर्न सक्छन् ।
बेलायतले एजेन्टसम्बन्धी पारदर्शितालाई पनि बढाउँदै लगेको छ । नाफ्साका अनुसार जुलाई २०२६ सम्म बेलायती विश्वविद्यालयहरूले ‘सीएएस’ प्रक्रियाअन्तर्गत एजेन्टसम्बन्धी जानकारी प्रतिवेदन गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेका छन् । अस्ट्रेलियाले पनि एजेन्टसम्बन्धी प्रतिवेदनका आवश्यकताहरू बढाएको छ ।
यसबाट के देखिन्छ भने विश्वका प्रमुख शिक्षा गन्तव्यहरूले एजेन्टहरूलाई अनावश्यक बिचौलियाका रूपमा मात्र हेरेका छैनन् । उनीहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी भर्ना तथा सहयोग प्रणालीको महत्वपूर्ण हिस्साका रूपमा स्वीकार गरेका छन् । तर त्यससँगै उनीहरूमाथिको जवाफदेहिता पनि बढाउँदै लगेका छन् ।
व्यावसायिक शैक्षिक परामर्शदाताले वास्तवमा के गर्छ ?
सबैभन्दा महत्वपूर्ण काम हो—शैक्षिक तथा करियर प्रोफाइल तयार गर्नु । कुनै देश सिफारिस गर्नुअघि विद्यार्थीको शैक्षिक उपलब्धि, अध्ययन गरेका विषय, अघिल्लो शैक्षिक योग्यता, अंग्रेजी भाषाको दक्षता, कार्यअनुभव, करियरको उद्देश्य तथा आर्थिक क्षमता बुझ्नुपर्छ । यसबाट विद्यार्थी कुन कार्यक्रमका लागि वास्तविक रूपमा उपयुक्त छ भन्ने पहिचान गर्न सकिन्छ ।
त्यसपछि आउँछ पाठ्यक्रम तथा शैक्षिक संस्था छनोट । विभिन्न देशको शिक्षा प्रणालीबारे ज्ञान भएको परामर्शदाताले शिक्षण शुल्क, छात्रवृत्ति, प्रवेश आवश्यकताहरू, मान्यता, स्थान, जीवनयापन खर्च, इन्टर्नसिपका अवसर तथा अध्ययनपछिका रोजगारीसम्बन्धी व्यवस्थाको तुलना गर्न सक्छ । यसले ‘पहिले देश रोज्ने अनि त्यसपछि पाठ्यक्रम खोज्ने’ जस्तो ठूलो गल्ती रोक्न सक्छ ।
छात्रवृत्ति परामर्श
विद्यार्थी र अभिभावकका लागि छात्रवृत्तिसम्बन्धी जानकारी पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । अमेरिका, बेलायत, क्यानडा, अस्ट्रेलिया, युरोप तथा एसियाका विभिन्न विश्वविद्यालयहरूले शैक्षिक योग्यताका आधारमा छात्रवृत्ति, शिक्षण शुल्कमा छुट तथा संस्थागत छात्रवृत्ति प्रदान गर्छन् । योग्यता र मापदण्ड बुझेको परामर्शदाताले विद्यार्थीलाई आवेदन दिनुअघि नै उपयुक्त अवसर पहिचान गर्न सहयोग गर्न सक्छ । मध्यम आय भएका नेपाली परिवारका लागि आंशिक छात्रवृत्तिले पनि विदेशमा अध्ययनको कुल लागतमा ठूलो फरक पार्न सक्छ ।
भर्नासम्बन्धी विशेषज्ञता
अन्तर्राष्ट्रिय भर्ना प्रणाली जटिल र निरन्तर परिवर्तनशील हुन्छ । परामर्शदाताले आवेदनको समयसीमा, शैक्षिक योग्यताको समकक्षता, अंग्रेजी भाषासम्बन्धी आवश्यकताहरू, पोर्टफोलियो, सिफारिसपत्र, व्यक्तिगत वक्तव्य, धरौटी तथा अन्य आवश्यक कागजातबारे विद्यार्थीलाई बुझाउन सहयोग गर्छन् । उनीहरूले विद्यार्थीलाई उपयुक्त शैक्षिक संस्थासम्म पुग्न मद्दत गर्नुका साथै विश्वविद्यालयहरूलाई योग्य अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थीसमक्ष पुग्न पनि सहयोग गर्छन् ।
यसकारण अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी भर्ना अहिले दुईतर्फी सम्बन्ध बन्दै गएको छ—विद्यार्थीले पहुँच र मार्गदर्शन पाउँछन् भने विश्वविद्यालयले योग्य अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी पाउँछन् । भिसा केवल आवेदन होइन, नियमपालनको विषय हो । भर्ना भएपछि अर्को महत्वपूर्ण चरण हो—भिसा ।
विद्यार्थीले आर्थिक प्रमाण, शैक्षिक कागजात, अध्ययन योजना, स्वास्थ्य तथा चरित्रसम्बन्धी आवश्यकताहरू, विश्वसनीयता वा वास्तविक विद्यार्थीसम्बन्धी मूल्यांकन तथा देशअनुसारका अन्य आवश्यक कागजात प्रस्तुत गर्नुपर्ने हुन सक्छ । व्यावसायिक परामर्शदाताको जिम्मेवारी भिसाको ग्यारेन्टी गर्नु होइन । उसको जिम्मेवारी विद्यार्थीलाई सम्बन्धित नियम बुझाउनु तथा सत्य, पूर्ण र एकअर्कासँग मेल खाने आवेदन तयार गर्न सहयोग गर्नु हो । अध्यागमन सम्बन्धी नीतिहरू अझ कडा र जटिल बन्दै गइरहेका कारण यो जिम्मेवारी झन् महत्वपूर्ण भएको छ ।
२०२६ को मुख्य परिवर्तन: ‘कहाँ जान सकिन्छ ?’ होइन, ‘कहाँ सफल हुन सकिन्छ ?’
सन् २०२६ मा अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षा परामर्शको केन्द्र ‘परिणाम’तर्फ सर्दै गएको छ । नाफ्साको पछिल्लो विश्लेषणले शैक्षिक संस्थाहरूले एजेन्टलाई केवल विद्यार्थी भर्नाको संख्याका आधारमा नभई विद्यार्थीको उपयुक्तता, शैक्षिक तथा आर्थिक तयारी र अध्ययनपछिका परिणामका आधारमा मूल्यांकन गर्नुपर्नेमा जोड दिएको छ ।
आईसीईएफको पछिल्लो एजेन्टसम्बन्धी अनुसन्धानले पनि रोजगारीयोग्यता तथा विद्यार्थी भर्नापछिको सहयोगलाई महत्व दिएको छ ।
नेपालका लागि यो विशेष महत्वपूर्ण विषय हो ।
विद्यार्थीले कुनै कार्यक्रम केवल अध्ययनपछिको काम गर्ने अवसर उपलब्ध छ भनेर मात्र रोज्नु हुँदैन । कार्यक्रमले गुणस्तरीय शिक्षा, रोजगारीको सम्भावना तथा लगानीअनुसारको यथार्थपरक आर्थिक प्रतिफल दिनुपर्छ ।
उदाहरणका लागि, क्यानडाले योग्य ‘डिजाइनेटेड लर्निङ इन्स्टिच्युसन’का स्नातकलाई लागू नियमअनुसार अध्ययनपछिको कार्य अनुमति उपलब्ध गराउँछ । तर अध्ययनपछिको कार्य अनुमतिलाई आप्रवासन वा स्थायी बसोबासको ग्यारेन्टीका रूपमा बुझ्नु हुँदैन ।
अध्ययनपछिको रोजगारीको अवसरलाई शैक्षिक गुणस्तर, लागत, श्रम बजारको माग तथा दीर्घकालीन करियर योजनासँगै हेर्नुपर्छ । विदेश अध्ययनले नेपाली परिवारलाई कति फाइदा पुर्यायो ? यसको उत्तर सरल छैन, तर यसको प्रभाव महत्वपूर्ण छ । व्यक्तिगत स्तरमा अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षाले उन्नत शैक्षिक प्रणाली, अनुसन्धान, प्रविधि, व्यावसायिक सञ्जाल, अन्तर्राष्ट्रिय कार्यस्थल तथा नयाँ संस्कृतिको अनुभव प्रदान गर्न सक्छ ।
सान्दर्भिक रोजगारी प्राप्त गर्ने स्नातकका लागि वित्तीय सहयोग, लगानी तथा सुधारिएको जीवनस्तरमार्फत नेपालमा रहेका परिवारले पनि लाभ प्राप्त गर्न सक्छन् । यद्यपि, यसको आर्थिक समीकरण ठूलो खर्चबाट सुरु हुन्छ ।
नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा नेपालबाट शिक्षा प्रयोजनका लागि विदेशतर्फ भएको भ्रमण भुक्तानी १३८.४८ अर्ब रुपैयाँ पुगेको थियो । त्यस्तै, आर्थिक वर्ष २०२५/२६ को पहिलो ११ महिनामै यस्तो शिक्षा-सम्बन्धी भुक्तानी १३२.२३ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ ।
यसले अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षालाई नेपालको प्रमुख विदेशी मुद्रा बहिर्गमनका क्षेत्रमध्ये एक बनाएको छ ।
त्यसकारण देशले कति विद्यार्थी विदेश गइरहेका छन् भनेर मात्र होइन, ती विद्यार्थीले के परिणाम प्राप्त गरिरहेका छन् भनेर पनि प्रश्न गर्नुपर्छ ।
के उनीहरूले गुणस्तरीय डिग्री पूरा गरिरहेका छन् ?
के उनीहरूले व्यावसायिक रोजगारी पाइरहेका छन् ?
के उनीहरूले नेपाललाई आवश्यक पर्ने सीप हासिल गरिरहेका छन् ?
के उनीहरूले आफ्ना परिवारलाई सहयोग गरिरहेका छन् ?
के उनीहरू अन्ततः नेपाल फर्किरहेका छन् ?
लगानी गरिरहेका छन् वा व्यवसाय सिर्जना गरिरहेका छन् ?
अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षाको दीर्घकालीन मूल्य यिनै परिणाममा निर्भर गर्दछ । अब उद्योगलाई ‘भोल्युम’ होइन, विश्वास चाहिन्छ । शैक्षिक परामर्श क्षेत्रको तीव्र वृद्धिले केही चिन्ताहरू पनि सिर्जना गरेको छ । सबै परामर्शदाता वा परामर्श संस्थाले एउटै स्तरमा काम गरिरहेका छैनन् ।
नेपाल सरकारले यस क्षेत्रको प्रभावकारी अनुगमन गर्नुपर्छ, उत्कृष्ट अभ्यासलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ र नियम उल्लंघन गर्नेहरूलाई कारबाही गर्नुपर्छ ।
शैक्षिक परामर्शदाता तथा एजेन्सीको समयमै तालिम, कार्यदक्षता, शुद्धता तथा जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ । उनीहरूको भूमिकालाई आधुनिक शैक्षिक क्षेत्रको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा सम्मान गर्नुपर्छ ।
नियम तथा नीतिहरूले नयाँ पुस्तालाई स्वागत गर्दै यस क्षेत्रमा पहिले नै कार्यरत एजेन्सी तथा परामर्शदातालाई पनि व्यवस्थित रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ ।
शैक्षिक एजेन्सी तथा परामर्शदातामाथि अव्यावहारिक नीति तथा नियम थोपर्नुभन्दा सरकार पनि यस प्रक्रियाको जिम्मेवार र जवाफदेही पक्ष बन्नुपर्छ । नाफ्साको सन् २०२६ को विश्लेषणले पनि संस्थाहरूले एजेन्टहरू सावधानीपूर्वक छनोट गर्नुपर्ने, नियमित तालिम प्रदान गर्नुपर्ने, आवेदन तथा प्रचारप्रसारको अनुगमन गर्नुपर्ने, विद्यार्थीको प्रतिक्रिया संकलन गर्नुपर्ने तथा पारदर्शी एजेन्ट सूची कायम गर्नुपर्नेमा जोड दिएको छ ।
आईसीईएफ तथा अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षा क्षेत्रका व्यावसायिक संस्थाहरूले पनि यस क्षेत्रलाई तालिम, पारदर्शिता, गुणस्तर सुनिश्चितता तथा विद्यार्थीकेन्द्रित भर्नातर्फ उन्मुख गरिरहेका छन् । आईसीईएफले अस्ट्रेलिया तथा न्युजिल्यान्डलगायतका बजारका लागि विशेष एजेन्ट प्रशिक्षण कार्यक्रमसमेत सञ्चालन गर्दै आएको छ । नेपालका लागि पनि यो उद्योगको आगामी प्राथमिकता बन्नुपर्छ ।
नेपालको नयाँ पुस्तालाई ‘स्मार्ट स्टडी’ परामर्श आवश्यक छ । नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी गतिशीलता अहिले ठूलो राष्ट्रिय प्रवृत्ति बनिसकेको छ । एक दशकअघि दशौं हजारमा सीमित एनओसीको संख्या हालका वर्षहरूमा वार्षिक रूपमा एक लाखभन्दा माथि पुगेको तथ्यले विदेशको उच्च शिक्षा नेपाली युवाको आकांक्षामा गहिरोसँग स्थापित भएको देखाउँछ । तर भविष्यलाई विदेश जाने विद्यार्थीको संख्याबाट मात्र मापन गर्न सकिँदैन ।
वास्तविक सफलता त्यतिबेला हुनेछ, जब विद्यार्थीले उपयुक्त शैक्षिक छनोट गर्नेछन्, अव्यावहारिक आर्थिक प्रतिबद्धताबाट बच्नेछन्, अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा उपयोगी योग्यता हासिल गर्नेछन्, दिगो करियर निर्माण गर्नेछन् र आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवबाट परिवार तथा अन्ततः नेपाललाई पनि लाभ पुर्याउनेछन् । त्यसैले नेपालका शैक्षिक परामर्शदाताहरुको भूमिका अझ बढी पहिचान गर्न आवश्यक छ ।
उनीहरू केवल आवेदन प्रक्रिया पूरा गराउने व्यक्ति होइनन् । उचित रूपमा काम गर्ने परामर्शदाता शैक्षिक सल्लाहकार, करियर परामर्शदाता, अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षा मार्गदर्शक, छात्रवृत्ति सल्लाहकार, आवेदन विशेषज्ञ, अध्ययनपूर्व परामर्शदाता तथा नेपाली विद्यार्थी र विश्वभरका शैक्षिक संस्थाबीचको महत्वपूर्ण सञ्चार सेतु हुन् । नेपाल सरकारले समयमै यो कुरा बुझ्नुपर्छ ।
विदेश अध्ययनको भविष्यको प्रश्न ‘हामीले कति नेपाली विद्यार्थीलाई विदेश पठाउन सक्छौं ?’ भन्ने हुनु हुँदैन ।
प्रश्न हुनुपर्छ—‘हामीले कति नेपाली विद्यार्थीलाई सही अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षा छनोट गर्न सहयोग गर्न सक्छौं ?’
अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षा उद्योग अहिले आईसीईएफ र नाफ्साले संकेत गरेको ‘विश्वासमा आधारित युग’तर्फ अघि बढिरहेको छ । जहाँ प्रश्न ‘कसले सबैभन्दा धेरै विद्यार्थी भर्ना गरायो ?’ भन्नेभन्दा पनि ‘कसले सबैभन्दा विश्वसनीय शैक्षिक मार्ग निर्माण गर्यो ?’ भन्ने बन्दै गएको छ । नेपालका लागि पनि यो सबैभन्दा महत्वपूर्ण परिवर्तन हुन सक्छ ।
